Kuchangamkia fursa za kilimo barani Afrika

Kilimo barani Afrika kina uwezo mkubwa sana. Maeneo mbalimbali katika bara la Afrika yana mchanganyiko unaofaa wa rasilimali za maji, ubora wa udongo na ardhi, ambao, endapo utaungwa mkono na sera na uwekezaji stahiki, unaweza kuyafanya kuwa maeneo yenye uzalishaji mkubwa wa chakula. Nusu ya wakazi wa kanda hii wanategemea kilimo cha msingi kwa ajili ya maisha yao pamoja na shughuli za masoko ya chakula, usafirishaji, usindikaji na uuzaji wa rejareja, mfumo wa chakula na kilimo unachangia takribani theluthi mbili ya ajira zote katika kanda. Ingawa sekta ya chakula na kilimo barani Afrika bado inakabiliwa na vikwazo vya kudumu, bado kuna fursa kwa sekta hii kukua na kuunda ajira mpya kwa watu wa kanda hii. Fursa hizi ndizo ninazozishiriki katika makala hii, iliyoandaliwa kuadhimisha miaka 15 ya mfululizo wa vitabu vya Africa Development Forum (ADF), vinavyochapishwa kwa ushirikiano kati ya Benki ya Dunia na Shirika la Maendeleo la Ufaransa (Agence française de développement).

Tangu kuzinduliwa kwa mfululizo wa ADF mwaka 2009, maendeleo ya kilimo barani Afrika yamekuwa na rekodi ya matokeo mseto. Ingawa kulikuwa na kurejea kwa kiasi fulani kwa ukuaji wa kilimo, ambapo pato ghafi la uzalishaji lilifikia wastani wa asilimia 3.1 katika kipindi cha 2010–2023, takribani robo tatu ya ongezeko hilo lilitokana na upanuzi wa ardhi inayolimwa, badala ya kuimarishwa kwa matumizi ya pembejeo au ongezeko la tija. Njia hii si endelevu kwa maendeleo na inaambatana na gharama kubwa za kimazingira. Zaidi ya hayo, kanda hii inatofautiana kwa kiasi kikubwa na nchi nyingine zinazoendelea, ambako ukuaji wa tija umekuwa chanzo kikuu cha ukuaji wa kilimo. Aidha, matokeo ya ukuaji wa kilimo yalitofautiana sana kati ya nchi za Afrika, kuanzia kiwango cha juu cha asilimia 7.7 kwa mwaka nchini Senegal hadi chini ya asilimia 2 kwa mwaka katika nchi nyingi kwa kipindi cha 2010–2023.

Kielelezo 1: Vyanzo vya ukuaji wa kilimo, 2010–2023

Kwa upande wa mahitaji, ongezeko la kipato na kasi ya ukuaji wa miji katika kanda hii vinaongeza mahitaji ya vyakula mbalimbali pamoja na huduma za chakula. Sehemu za kati na za mwisho za sekta ya chakula na kilimo — ikiwemo masoko, usafirishaji, uhifadhi, usindikaji, uuzaji wa rejareja na huduma za maandalizi ya chakula — ni miongoni mwa vyanzo vya ajira vinavyokua kwa kasi zaidi barani Afrika. Kati ya mwaka 2001 na 2022, ajira katika shughuli hizi ilikua kwa wastani wa asilimia 4.1 kwa mwaka, kasi iliyo juu kuliko ukuaji wa jumla wa ajira wa asilimia 2.6 kwa mwaka, na kufikia mwaka 2022 ilichangia asilimia 19 ya ajira zote katika kanda.

Mwaka 2000, asilimia 60 ya nguvu kazi ya kanda ilikuwa ikijishughulisha na kilimo cha msingi, huku asilimia 13 ikifanya kazi katika sehemu za kati na za mwisho za sekta ya chakula na kilimo. Kufikia mwaka 2022, uwiano wa nguvu kazi katika kilimo cha msingi ulikuwa umeshuka hadi asilimia 49, wakati uwiano wa ajira katika sehemu za kati na za mwisho za sekta ya chakula na kilimo ulikuwa umeongezeka hadi asilimia 19. Katika ngazi ya nchi, mchango wa sekta ya chakula na kilimo nje ya shamba katika ajira kwa ujumla unahusiana na kiwango ambacho sekta ya kilimo cha msingi na biashara ya mazao vimekuwa vya kibiashara. Nchini Nigeria, sekta ya chakula na kilimo nje ya shamba inachangia karibu idadi sawa ya ajira (asilimia 33) kama kilimo cha msingi (asilimia 35). Kinyume chake, katika Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo, sekta ya chakula na kilimo nje ya shamba ni ndogo, ikitoa asilimia 5 tu ya ajira zote, huku asilimia 56 ya ajira zote zikiwa katika kilimo cha msingi.

Kielelezo 2: Mgao wa ajira katika mifumo ya chakula na kilimo Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara

a. Mienendo, 2000–2022

b:  Nchi za Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara, 2022

Chanzo: Takwimu za ajira kwa ujumla na ajira katika kilimo zinatokana na makadirio yaliyokokotolewa (modeled estimates) ya ILOSTAT; takwimu za ajira katika sekta ya chakula na kilimo nje ya shamba zinatokana na FAOSTAT.

Hata hivyo, bila ongezeko la kutosha la tija katika kilimo cha msingi, sehemu kubwa ya ongezeko la mahitaji ya chakula barani Afrika itaendelea kutimizwa kupitia uagizaji kutoka nje, hivyo kukosa fursa ya kukuza ukuaji jumuishi unaopunguza umaskini. Athari moja ya kupungua kwa kasi ya ukuaji wa kilimo ni kuongezeka kwa nakisi ya biashara ya bidhaa za kilimo. Afrika tayari ni mwagizaji mkubwa wa chakula kwa jumla, hata kwa baadhi ya vyakula vyake vya msingi: mwaka 2022, asilimia 75 ya ngano inayotumiwa Afrika Kusini mwa Jangwa la Sahara na asilimia 50 ya ugavi wa ndani wa mchele ziliagizwa kutoka nje.

Kufunga mapengo haya ya uzalishaji tayari kunaendelea katika baadhi ya nchi kama Ethiopia, Rwanda, Ghana na Senegal, kwa msaada wa uwekezaji madhubuti wa serikali katika bidhaa za umma vijijini na sera zinazohamasisha uwekezaji wa sekta binafsi katika biashara za kilimo na chakula. Ushahidi uliowasilishwa katika kitabu chetu cha ADF cha mwaka 2017, Agriculture Public Spending in Sub-Saharan Africa, ulionyesha kuwa uboreshaji wa matumizi ya umma katika kilimo kunaweza kuwa nyenzo muhimu katika kuweka misingi ya ukuaji wa tija katika kanda hii. Tunaonyesha kwamba faida zinazotokana na uwekezaji katika bidhaa za umma vijijini—kwa ajili ya kuimarisha masoko, kupanua upatikanaji wa maji, pamoja na kuendeleza na kutumia teknolojia zilizoboreshwa—zinaweza kuwa kubwa sana.

Aidha, kuboresha mazingira ya sera kupitia mageuzi ya biashara na ya kikanuni kunakamilisha matumizi bora ya fedha za umma kwa kuimarisha motisha kwa wazalishaji na wavumbuzi ili kuvutia na kuchochea uwekezaji wa sekta binafsi. Kupata athari kubwa zaidi kutokana na matumizi ya umma kumezidi kuwa muhimu hivi karibuni, kwani rasilimali za kifedha zinazopatikana kwa nchi za Afrika zimezidi kuwa finyu.

Kwa kuweka vipaumbele sahihi vya sera, biashara za kilimo na chakula zinaweza kufanya kazi kwa ufanisi na wakulima ili kusaidia kufadhili na kuboresha mbinu zao za uzalishaji, pamoja na kuwapatia masoko yanayofikika kwa mazao yao. Côte d’Ivoire imejitokeza kama mzalishaji na msafirishaji mkuu wa korosho (ikiwa ya pili kwa mapato ya mauzo ya nje baada ya kakao) na imewekeza katika usindikaji wa ndani, ikijumuisha kung’oa maganda, kumenya, kupanga kwa ubora na kukagua bidhaa ili kukidhi viwango vinavyotakiwa katika masoko ya dunia.

Baada ya utalii na chai, sekta ya maua yaliyokatwa nchini Kenya ndiyo chanzo cha tatu kwa umuhimu wa mapato ya mauzo ya nje ya nchi hiyo. Kati ya mwaka 2002 na 2014, uzalishaji wa samaki wa kufugwa nchini Nigeria uliongezeka kwa zaidi ya mara kumi. Nchini Zambia, uzalishaji wa muhogo umekuwa ukiongezeka kwa kasi, ambapo sekta binafsi imewekeza kwa kiwango kikubwa katika mnyororo wa thamani wa muhogo, kwa kujenga viwanda vya usindikaji kwa ajili ya unga, ethanoli, chakula cha mifugo na vinywaji. Kupanua mafanikio haya katika maeneo mengi zaidi barani Afrika kutaimarisha kwa kiasi kikubwa mchango wa kilimo na sekta ya chakula katika ukuaji wa uchumi na ajira unaohitajika kwa mustakabali wa kanda hii.